موسیقی مقامی آذربایجان یا موغام

موسیقی مقامی آذربایجان یا موغام

موسیقی مقامی آذربایجان یا موغام

موسیقی مقامی آذربایجان یا موغام نوعی موسیقی است که از احساسات پاک و عواطف ظریف و فرهنگ و ادب و هنر مردم آذربایجان سرچشمه می گیرد و یکی از با ارزش ترین میراث فرهنگی مردم آذربایجان است.

این مردم به آن عشق می ورزند و مضمون آن را آسان می فهمند. حتی کسانی که با علم و هنر موسیقی آشنایی ندارند، تا حدودی آنرا یاد می گیرند و گاهی، یکی از شعبات و یا تمامی «موغام» را با یکی از سازهای آذری می نوازند و یا زمزمه میکنند. رینگولد قلی پر، Ringold , golier آهنگساز و موسیقیدان نامی، با الهام از تأثيرات «موغام»، در خلق اپرای مشهور «شاه صنم» از این هنر به خوبی استفاده کرده است.

تاریخچه موغام

او می گوید: دستگاه های «موغام» سرگذشت تاریخی مردم این مرز و بوم است. اگر آنرا به صورت علمی و دقیق و همه جانبه مطالعه کنیم، تأثرات روحی و روانی آن بر ما آشکار می شود و ما را شگفت زده می کند و بشدت تحت تأثیر قرار می دهد.
واژه «موغام» به صورت «ما کام» در موسیقی عرب و «ماکوم» در موسیقی أوزبک و تاجیک دیده می شود و ریشه آن در کلمه «ما کام» عربی است که در زبان آذربایجانی به «موغام» تغییر یافته است .
«لاد»( واژه روسی به معنی مقام و نیز نوعی آهنگ موسیقی است که بر اساس یک پرده کوک و اجرا می شود. ) نیز بکار می رود.
البته، باید گفت: «موغام» با موسیقی های هم طراز خود در ملل شرق تفاوت اساسی دارد. مثلا با اینکه از اصطلاحات «موغام» و «مقام» در موسیقی آذربایجانی استفاده می شود، ولی هر کدام از اینها معنی و مفهوم جداگانه ای دارند.

 

ساز های آذری

اسماعيل أوف،  این مطلب را به صورت ساده، چنین بیان می کند:

مثلا «شور موغام» در «مقام شور» «راست موغام»، در «مقام راست» «سه گاه موغام» در «مقام سه گاه» کوک و اجرا می شود.

در «موغام»های آذربایجان از اصطلاحات زیر استفاده می کنند.

مثلا: «چارگاه پرده سی» یعنی «پرده چهارگاه» و یا «راست پرده سی» یعنی پرده راست و یا «سه گاه زابول پرده سی»، یعنی «پرده سه گاه زابل» و…

از نوشته های قدیمی چنین بر می آید که، کلمه «ما کام» را از سازهای سیمی و خصوصا «عود» گرفته اند و آن به یکی از پرده هایی اطلاق می شود که در بازوی ساز (عود) وجود دارد و ملودی را براساس آن پرده کرک و اجرا می کنند.

دکتر رجب اوف، «ما کوم» شناس موسیقی اوزبک و تاجیک در کتابی تحت عنوان «در پیرامون ما کومها» چنین می نویسد: در متن دست نوشته هایی که از قرن ۱۰ – ۱۳ م. بدست آمده، معلوم می شود، که هر گاه نام پرده ای در کنار یک «ماکو م»مطرح شود، مؤید اینست که: اساس این «لاد» بر پرده ذکر شده می باشد و برای اجرای آن «ماكوم» از این پرده باید شروع کرد.

در عصر حاضر نیز، چنین اصطلاحاتی رایج و مرسوم است مثلا: «راست پرده سی»، یعنی اولین پرده «موغام راست»، «شور پرده سی» و یا «شوشتر پرده سی» و…آن پرده ای است که در ردیف پرده های بازوی ساز سیمی قرار دارد و به نام پرده پایه و استناد و «مایه» آن «موغام» بکار می رود.

بدین ترتیب، «موغام» در هنر موسیقی آذربایجان دارای سه مفهوم اساسی زیر است:

١- نوعی موسیقی علمی و پراحساس، که از قسمتهای مختلف تشکیل شده ، (در صفحات بعد به تشریح اجزاء «موغام»ها خواهیم پرداخت) 

۲- هر «موغام» مانند «مقام» دارای سیستم «لاد» خاض خود است. ٣- به مفهوم «پرده»ای است که منسوب به «مایه های می باشد.

با توجه به مفاهیم مختلف این اصطلاح، چنین استنباط می شود که این روند، طی قرون متمادی به تکامل رسیده، اما از کیفیت آن کاسته نشده است.

موغامهای ۱۲گانه کلاسیک میراث جاودانه موسیقی مدون مردم مشرق زمین است.

 

هر قومی آنرا به نوعی تلفظ می کنند که البته همه به هم شباهت دارند. مثلا: «موغام»، «ما کوم»، «ما کام»، «موکام». .

آ- سيمون أوف،، موغامهای ۱۲ گانه را ملهم از ۱۲ برج سال می داند.

ع. حاجی بیگ اوف، «موغامات را به بنایی تشبیه میکند که ۱۲ ستون آن را ۱۲ موغام، و ۶ برج آنرا ۶ آواز تشکیل می دهد. او می نویسد: موسیقی مردم شرق نزدیک، طی ۱۴ قرن به مرحله ای از کمال رسیده است، که بنا و بارگاه مجلل و مرتفع، یعنی «دستگاه» را بوجود آورده است. و از بالای این بارگاه (۱۲ ستون و ۶ بارو)، می توان چهار طرف دنیا را نظاره کرد. یعنی از هند تا چین و از آفریقا تا قفقاز را.

ای. رجب اوف، در مورد قدمت «موغام» و سیر تکاملی آن می نویسد:

از منابع تاریخی موجود، معلوم می شود که ۱۲ موغام، طی قرون ۱۷- ۱۲ م. پیشرفت شایانی کرده و به تکامل رسیده اند اما به لحاظ نبود علم نت نویسی، و اسناد مربوط به آن ابهاماتی وجود دارد.

با استناد به مدارک قدیمی موجود، موغامات ابتدا بسیار متنوع بوده لیکن در قرن ۱۳ م. بصورت ۱۲ موغام در آمده و در مشرق زمین به همین شکل اجرا می گردیده.

صفي الدين  أورموی، محمود شیرازی، علی آملی، عبدالقادر  مراغهای عبدالرحمن جامی، میرزابیگ و سایر موسیقی شناسان و عالمان قرون وسطی، نظریات علمی کافی و جامعی در این مورد ارائه نموده اند که شایان توجه است.

ع. حاجی بیگ اوف نیز معتقد است که: هر ملتی با استفاده از ۱۲ ستون و ۶ برج بارگاه موسیقی خاص خودشان را ساختند، بطوری که از نظر سادگی و در خور فهم بودن، مطابق میل و سلیقه مردم خودشان است، و اسم آنرا نیز با واژه های فرهنگ خاص خودشان انتخاب نموده اند. مثلا در عراق و مصر، «ما کام» – مراکش و تونس، «نوبا» – ایران، «دستگاه»، هندوستان، «راقا» و…

موغامات آذربایجان هم بر مبنای سیستم های نظری عالمان موسیقی قرون وسطی، بصورت ۱۲ موغام کلاسیک بوجود آمده و تکامل یافته و متجلی شده است.

اگر ما ۱۲ موغام شرق را با ۱۲ موغام معاصر آذربایجان مقایسه کنیم، ملاحظه می شود که بعضی از موغامات قبلا بصورت مستقل اجرا می شده، ولی اکنون به شعبه ای تبدیل گردیده و یا بر عکس تعدادی از جملات موسیقی که قبلا به شکل شعبه ای بوده امروزه به جایگاه «موغام» دست یافته است.

اما از ۱۲ نوع موغام کلاسیک، («راست» و «نوا») تا کنون تغییری نکرده اند و دست نخورده باقی مانده اند، در نتیجه هر دو «موغام» در بین موغامات معاصر آذربایجان مقام و منزلت خاصی دارند.

ارسال دیدگاه
توسط
تومان